พลเรือเอกพระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมหลวงชุมพรเขตอุดมศักดิ์ ทรงเป็นเชื้อพระวงศ์พระองค์หนึ่ง ที่ชาวชุมพระผูกพันมาแต่ครั้งพระองค์เสด็จนำทหารเรือมาฝึกประลองยุทธ์ที่หาด ทรายรี และจังหวัดชุมพรยังเป็นสถานที่ซึ่งพระองค์ท่านเสด็จมาเพื่อทรงสำราญพระอริ ยาบถและสิ้นพระชนม์ ณ จังหวัดนี้ เมื่อวันที่ 19 พฤษภาคม พ.ศ. 2466 ชาวจังหวัดชุมพร จึงพร้อมใจกันจัดพิธีบวงสรวง และงานเทิดพระเกียรติขึ้นเป็นงานประจำปีเพื่อเป็นการรำลึกถึงพระองค์ท่าน พลเรือเอกพระเจ้า บรมวงศ์เธอ กรมหลวงชุมพรเขตอุดมศักดิ์ทรงเป็นพระเจ้าลูกยาเธอในพระบาทสมเด็จพระจุล จอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และเจ้าจอมมารดาโหมด พระนามเดิมว่า พระองค์เจ้าอาภากรเกียรติวงศ์ ประสูติเมื่อวันที่ 19 ธันวาคม 2423 ในพระบรมมหาราชวัง ครั้งยังทรงพระชนม์ชีพ พระองค์ทรงดำริและทรงพัฒนากิจการกองทัพเรือไทยอย่างมากมาย ด้วยทรงตั้งปณิธานแรงกล้าที่จะให้ทหารเรือไทยมีความรู้ ความสามารถในการเดินเรือ และปฏิบัติหน้าที่ทางยุทธนาวี เสมอกับมาตรฐานอารยประเทศทางตะวันตก เพื่อจะได้ไม่ต้องจ้างชาวต่างประเทศอีกต่อไป พ.ศ. 2447 พระองค์ทรงได้รับพระราชทานยศ ที่พลเรือตรีและทรงกรม ที่กรมหมื่นชุมพรเขตรอุดมศักดิ์ ทรงดำรงตำแหน่งรองผู้บัญชาการกรมทหารเรือ และเจ้ากรมยุทธศึกษาทหารเรือ พ.ศ. 2448 ทรงก่อตั้งโรงเรียนนายเรือ โดยนำความขึ้นกราบบังคมทุล ขอพระราชทานพระราชวังเดิมเป็นที่ตั้งโรงเรียน เปิดโรงเรียนเมื่อวันที่ 20 พฤศจิกายน 2449 วันนี้จึงถือเป็นวันคล้ายวันกำเนิดทหารเรือยุคใหม่ จนปัจจุบัน พ.ศ. 2463 พระบาทสมเด็จพระมงกุฏเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระองค์ทรงเป็นข้าหลวงพิเศษ จัดซื้อเรือพิฆาตตอร์ปิโดจากอังกฤษคือ เรือรบหลวงพระร่วง (เรือเรเดียนท์) พ.ศ. 2463 ทรงได้รับพระราชทานยศ พลเรือเอก และเลื่อนอิสริยศักดิ์เป็นกรมหลวงชุมพรเขตรอุดมศักดิ์เมื่อวันที่ 11 พฤศจิกายน 2463 ด้วยมีพระปรีชาสามารถและปฏิบัตพระกรณียกิจอันทรงคุณูปการต่อกิจการราชนาวี ไทย พระกรณียกิจที่ยิ่งใหญ่อีกประการหนึ่ง คือ ทรงกราบบังคมทูลขอพระราชทานพื้นที่บริเวณสัตหีบ เพื่อสร้างฐานทัพเรือ ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระมงกุฏเกล้าเจ้าอยู่หัวฯ ระหว่างสร้างฐานทัพเรือสัตหีบนั้น พระองค์ทรงได้รับโปรดเกล้าฯ เลื่อนตำแหน่งเป็นเสนาบดี กระทรวงทหารเรือ เมื่อวันที่ 1 เมษายน 2466 หลังจากนั้น ทรงกราบบังคมทูลลาออกจากราชการ ด้วยทรงมีพระพลานามัยไม่สมบูรณ์และได้เสด็จไปพักผ่อนพระอิริยาบถ ณ ชายทะเลปากน้ำเมืองชุมพร และสิ้นพระชนม์ เมื่อวันที่ 19 พฤษภาคม 2466 ภายหลังเกิดประชวรพระโรคไข้หวัดใหญ่ได้ 3 วัน พระบาทสมเด็จพระมงกุฏเกล้าเจ้าอยู่หัวฯ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้อัญเชิญพระศพกลับสู่พระนคร โดยเรือรบหลวงพระร่วง พร้อมกระบวนพระอิสริยยศและทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานเพลิงศพ ณ พระเมรุ ท้องสนามหลวง เมื่อวันที่ 24 ธันวาคม 2466 ด้วยทรงประกอบพระกรณียกิจ และทรงอุทิศพระวรกายแก่กิจการทหารเรือตลอดพระชนม์ชีพจึงเกิดมีสิ่งปลูกสร้าง หลายสิ่ง เป็นอนุสรณ์รำลึกถึงพระองค์ท่าน เช่น “ค่ายกรมหลวงชุมพร” อนุสาวรีย์พระรูปที่กองบังคับการฐานทัพเรือสัตหีบ” กระโจมไฟชุมพระเขตรอุดมศักดิ์ ยอดเขาแหลมปู่เจ้าสัตหีบ นอกจากนั้นยังมี “ศาลกรมหลวงชุมพร” ตามจังหวัดชายทะเลหลายจังหวัด ซึ่งแสดงถึงความผูกพันที่ประชาชนตามทั้งถิ่นนั้นๆ มีต่อเสด็จในกรมพระองค์นี้
ในจังหวัดชุมพร ชาวจังหวดชุมพรถือว่า “หาดทรายรี” ซึ่งเป็นสถานที่พักผ่อนและสร้างพระตำหนักชั่วคราว ทั้งเป็นที่สิ้นพระชนม์ของพระองค์ท่าน เป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ จึงได้ร่วมกันสร้างศาลขึ้นไว้สักการะบูชา เพื่อน้อมรำลึกถึงพระองค์ท่าน และได้กำหนดจัดงานเทิดพระเกียรติฯ เป็นงานประจำปีของจังหวัดด้วย
กำหนดงาน
ระหว่างวันที่ 19-25 ธันวาคม ทุกปี โดยจัดพิธีบวงสรวง ในวันที่ 19 ธันวาคม ซึ่งตรงกับวันคล้ายวันประสูติของพระองค์ท่าน สามารถตรวจสอบรายละเอียดได้ที่ www.tat.or.th/festival
กิจกรรม / พิธี
จัดงานเทิดพระเกียรติ ณ สนามกีฬาจังหวัด มีกิจกรรมต่างๆ มากมาย ได้แก่ วันที่ 19 ธันวาคม เป็นวันทำพิธีบวงสรวง นอกจากนั้นยังมีการแสดงแสงและเสียงที่เรือรบหลวงชุมพร มีทั้งเรือรบและเรือประมงร่วมแสดงนับร้อยลำ มีการแข่งขันต่างๆ อาทิ แข่งขันเรือประมง แข่งตกปลา แข่งลิงกังเก็บมะพร้าว งานประกวดต่างๆ นิทรรศการ การออกร้าน การแสดงพื้นบ้าน และมหรสพสมัยใหม่ รวมทั้งขบวนแห่พระรูปเสด็จในกรมฯ ด้วย